Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης, Το Κρυφό Τετράδιο, Εκδ. Κύφαντα, 2026
Ανέκδοτη κριτική του Ανδρέα Μήτσου
Δώδεκα πρόσωπα ανταλλάσσουν τη σκυτάλη των γεγονότων της ιστορίας του βιβλίου με τίτλο «Το Κρυφό Τετράδιο» του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη , από τις Εκδόσεις Κύφαντα.
Η αφήγηση τεμαχίζεται σε 36 άνισα μέρη. Η χρονική ροή διακόπτεται σκόπιμα με αναδρομές (flashbacks) των πρωταγωνιστών των συμβάντων, εις τρόπον ώστε αυτά να διαδέχονται το ένα το άλλο με τη χρονική αλληλουχία, με την οποία επιλέγουν να τα παραθέσουν οι αφηγητές τους.
Πρόκειται για ένα οιωνεί αστυνομικό μυθιστόρημα, για ένα δράμα, ουσιαστικά, μιας απεγνωσμένης ομηρίας, στο οποίο μετέχουν ακούσια, θα έλεγα, όλοι οι ήρωές της. Ήρωες, οι οποίοι σκιαγραφούνται–αναπαρίστανται συγγραφικά με ενάργεια και διακριτικό τόνο. Οι χαρακτήρες των προσώπων της ιστορίας αναδύονται φυσικά και αβίαστα, ως μαριονέτες, ωστόσο, που τις κινεί ένας χαιρέκακος θεός, ή κάποια δολερή μοίρα, που απογυμνώνει και λοιδορεί την πραγματικότητα.
Η αφήγηση είναι τριτοπρόσωπη. Με γλώσσα λιτή και ανεπιτήδευτη, επικεντρώνοντας ο αφηγητής των γεγονότων στις λεπτομέρειές τους, αναπαράγει ψύχραιμα τα συμβάντα, χωρίς κάποια προσωπική εμπλοκή ή άλλη ιδεολογική τοποθέτηση, χωρίς συναισθηματισμούς, ερμηνείες και εξηγήσεις. Είναι, ο «αμέτοχος» αφηγητής, ο οποίος εκθέτει αποστασιοποιημένος την πλοκή, ανασυνθέτει το σκηνικό σε τόπο και χρόνο. Εναπόκειται στον αναγνώστη να διακρίνει όλες τις πτυχές-εκδοχές του δράματος που εκτυλίσσεται, να εννοήσει τα άδηλα, να αφουγκραστεί τις σιωπές και να προβλέψει το αναπότρεπτο τέλος της ιστορίας. Γι’ αυτό αποφεύγεται ο όποιος εντυπωσιασμός, η κραυγαλέα έκρηξη, ένα κρεσέντο στην αφήγηση, το εκκωφαντικό τέλος της. Αντίθετα, όλα βαίνουν κατά το προδιαγεγραμμένο, αιώνες τώρα, εικός και αναγκαίο της ζωής των πρωταγωνιστών, κατά την αναπότρεπτη πορεία της μοίρας τους.
Η φτώχεια, η πενία, η αεί σύντροφος των πρωταγωνιστών, τους εξαναγκάζει να μεταναστεύσουν στη Γερμανία, όπου η ζωή αποδεικνύεται χειρότερη και από τους πιο απαισιόδοξους φόβους τους. Και εκεί, «χαμοζωή», στην ξένη γη. Εκεί μεταφέρουν και υποστασιοποιούν – συνειδητοποιούν πλέον τη μιζέρια τους οι ήρωες του βιβλίου.
Έτσι: η Κλαίρη, η πρωταγωνίστρια, πασχίζει απεγνωσμένα να ξεφύγει την αγχόνη της καθημερινής έκπτωσης και ταπείνωσης και δεν διστάζει να απαρνηθεί τις παλιές αξίες, τις αρχές της και να αλλοτριωθεί. Ο Περικλής, ο τραγικός ήρωας του βιβλίου, δεν φταίει, αλλά πληρώνει και παραμένει αφελής, συνεπής στην αυθεντικότητά του και αμετακίνητος. Γι’ αυτό ακριβώς και εισπράττει το άδικο, την τελεσίδικη ήττα.
Ο υπόλοιπος θίασος των πρωταγωνιστών της ιστορίας, ο Κώστας, που προδίδει τον φίλο του, ο Τηλέμαχος, ο οποίος στο πρόσωπο της Κλαίρης καταφέρνει να χαράξει μια νέα πορεία ζωής, τη νέα του ευτυχισμένη καθημερινότητα, ο αστυνόμος που προσπαθεί να λύσει τα αξεδιάλυτα, ο Αναστάσης, κακότυχος, πάντα στον λάθος τόπο και χρόνο, και πάνω απ’ όλους, ο Τάκης Καραβασίλης, ο δίκαιος τιμωρός, ως απρόβλεπτη Θεία Δίκη και Νέμεση. Όλοι τους άβουλες μαριονέτες σε ένα θλιβερό σκηνικό τραγωδίας, με το κύριο γνώρισμα της νουβέλας, το κομβικό στοιχείο της αφήγησης, τις αλλεπάλληλες μικρές εικόνες που έχουν κολλήσει στη μνήμη, στη συνείδηση και αναδύονται για να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα. Το παράλογο και απρόβλεπτο στο οποίο εμπλέκονται, εκόντες άκοντες, οι ήρωες της ιστορίας.
Ο χώρος εκτύλιξης του δράματος της ομηρίας, το σχολείο. Ο συγγρα-φέας, ο τριτοπρόσωπος αφηγητής, γνωρίζει καλά το σκηνικό του –δάσκαλος ο ίδιος– γι’ αυτό το περιγράφει προσεκτικά και απέριττα. Επενδύει στη λιτή περιγραφή-καταγραφή. Ο Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης παραθέτει ως μότο τους στίχους του Καβάφη από το «Όσο μπορείς», συστήνοντας υπαινικτικά να μην την εξευτελίζουμε τη ζωή μας, όσο κι αν ίσως αυτό ελάχιστα εξαρτάται από εμάς. Είναι η μόνη έμμεση συγγραφική παρέμβαση του παντογνώστη αφηγητή στην ιστορία του. Οι ήρωες του βιβλίου, απλοϊκοί, αφελείς, «άβουλοι και μοιραία αντάμα», όπως θα έλεγε ο Κ. Βάρναλης, προσμένουν υποσυνείδητα «κάποιο θαύμα».
Σε ελάχιστους ίσως κάτι αχνοφέγγει (Τηλέμαχος), στους περισσότε-ρους όμως η ζωή συνεχίζεται μονότονη και ανελέητη, ακυρώνοντάς τους. Το αδιέξοδο της όποιας δράσης αποτυπώνεται στο «Κρυφό Τετράδιο», όπου ο Περικλής εκθέτει τη ζωή του, επιχειρώντας να δικαιολογήσει το απονενοημένο διάβημά του, την εκδίκησή του, να αποκαταστήσει αυτός τη δικαιοσύνη των πραγμάτων.
Ο ενδοδιηγητικός αφηγητής χρησιμοποιεί το τέχνασμα του τετραδίου, που συνιστά τη δική του εξομολογητική κατάθεση, θέλοντας να δικαιολογήσει την παράλογη πράξη του της απελπισίας, πράξη υπερφίαλη, χωρίς άλλο νόημα παρά μόνο για να καταργηθεί το άδικο της πραγματικότητας. Είναι το μικρό παράπονο όλων των πρωταγωνιστών της ιστορίας για το άδικο της ζωής τους.
Σε μια ομηρεία είμαστε όλοι, υπαινίσσεται ο συγγραφέας και η κάθε απόπειρα διαφυγής – ανατροπής αυτής της πραγματικότητας, μάταιη και τραγική. Αδιέξοδη.